كرده بودند ، از همين حرفهاى معمولى « دين ترياك جامعه است » گفتم . . . ( 1 ) در مقالهء « سرگذشت اندونزى » مىنويسد : از اواخر قرن نوزدهم به بعد همه ساله به تعداد حجاج اندونزى افزوده مىشد ، چنان كه اين عده در 1926 به 52000 تن رسيد جالب ترين رهاوردى كه حاجيان اندونزى در بازگشت از سفر حج با خود مىآوردند فكر اتحاد اسلام بود كه هواداران فراوان در آسيا خاصه خاورميانه داشت . هلنديها چون ديدند كه راضى كردن اندونزيها به اين آسانيها دست نمىدهد با مستشرق علامهء هلندى اسنوك مور گرونيه كه عربى را به سلاست تكلم مىكرد و در سياست نيز دستى قوى داشت به مشورت پرداختند و از او پرسيدند كه در برابر ارمغانى كه حاجيان اندونزى به وطن خود مىبرند چه كنيم تا اندونزيها از ما روى نگردانند . اسنوك جواب داد كه بايد آنان را در هلند تربيت كرد تا از لحاظ روحى و معنوى به هلند دلبستگى يابند ، بخصوص كه اندونزيها سخت مشتاق فراگرفتن تعليم و تربيت اروپايى مىباشند . هلنديها نيز پند استاد علامه را به كار بستند اما نتيجهء معكوس گرفتند و مانند انگليسها دانستند كه بيشتر پيشوايان ملى و زعماى استقلال اندونزى از تربيت يافتگان مدارس و دانشگاههاى هلندند . 12 . نقش ايرانيها در تمدن و زعامت فرهنگى اسلامى و اظهار تأسف از وضع حاضر ايران از اين جهت و اشاره به حوزهء قم و غيره . رجوع شود به ورقهء انقلاب حقيقى . ) * 13 . عطف به نمرهء 10 : ايمان اسلامى و شيوهء عمل و شيوهء اخلاق اسلامى مركَّب است از ايجاب و سلب ، نه به معنى اينكه مجموعه اى

--> ( 1 ) [ در نسخهء اصل دستنويس مطلب ناتمام مانده است . ]